De dominee van Drachten
Reformatorisch Dagblad 22-10-2009 08:54 | Dr. H. Florijn

In drie plaatsen is Jesaias Hillenius (1700-1759) predikant geweest, maar het langst stond hij in Drachten. Daar nam hij een nieuw kerkgebouw in gebruik. Daar schreef hij ook de meeste van zijn preken die werden uitgegeven. Ze doen hem kennen als een rechtzinnig en bevindelijk prediker. Het is 250 jaar geleden dat hij overleed.

Hillenius werd in 1700 in Usquert geboren. Hij was de zoon van Hermannus Mennes en Barbara Hillenius. Hoewel in onze tijd niet meer ongewoon, was het in zijn dagen toch wat merkwaardig als een zoon de achternaam van zijn moeder droeg. Misschien geeft het aan dat er een sterke band tussen beiden was. Opvallend is verder dat moeder Hillenius in hetzelfde jaar zou overlijden als haar zoon.

Jesaias ging theologie studeren. In november 1717 liet hij zich inschrijven als student aan de Academie van Groningen. Daar waren kort daarvoor drie hoog¬leraren benoemd, van wie Antonius Driessen de bekendste was. Voor die tijd was er niet één hoogleraar aan de theologische faculteit en dat zegt wel iets over het niveau van deze opleiding; dat was niet hoog.

Verder is bekend dat het zedelijk peil van de studenten in Groningen nu ook niet direct iets was om over naar huis te schrijven. We weten dat onder meer uit het geschrift ”Het innige christendom” van Wilhelmus Schortinghuis. Schortinghuis is namelijk in hetzelfde jaar als Hillenius naar Groningen gekomen om te studeren en heeft hem daar zeker ontmoet, maar het is niet precies bekend of beide studenten zich toen al tot elkaar aangetrokken voelden.

Later, na Schortinghuis’ bekering, was die band er zeker wel. Dat blijkt mede hieruit dat nazaten van hem bijdragen geleverd hebben voor in een werk van Hillenius; ook zou Wilhelmus’ zoon Gerardus de lijkpredikatie houden na het overlijden van Hillenius. Schortinghuis zelf, die in hetzelfde jaar geboren werd als Hillenius, overleed negen jaar voor zijn geestverwant.

Predikant
In 1722 werd Hillenius proponent, waarna hij op 26 augustus 1725 werd bevestigd als predikant te Drogeham en Harkema-Opeinde. In 1728 preekte hij afscheid van deze gemeente en vertrok hij naar IJlst. Hier was hij werkzaam tot 8 april 1742.

Als predikant van IJlst bleek zijn voorgaan aan te slaan. Zo gebeurde het in 1741 dat hij door een van zijn „goede vrienden te Amsterdam” om twee preken werd verzocht. Hij stuurde ze op en ze bleken zo goed te bevallen in de hoofdstad dat ze door meerdere mensen werden overgeschreven. Uiteindelijk werden ze volgens Hillenius’ woorden „buiten mijn kennis, ja ook buiten toedoen van degene aan welke ik dezelve overgegeven had, in het jaar 1743 door zekere mensen mij onbekend, te ’s-Gravenhage door de druk gemeen gemaakt.” Hij was daar niet gelukkig mee: er stonden druk- en schrijffouten in en hij had ze niet voor een uitgave bestemd. Ook vond hij het onjuist dat men zomaar werk van een ander liet verschijnen. Maar de lezers waren er blij mee en verzochten hem voortaan zelf zijn preken uit te geven.
Toen hij predikant van Drachten was geworden, besloot hij dat te gaan doen. Hij corrigeerde ze en breidde ze uit. Verder voegde hij er nog vijf preken bij, zodat er een bundel ontstond die onder de titel ”Eenige keurstoffen uit het O. en N. Testament” (Leeuwarden, 1744) het licht zag.

Geleerdheid
Hillenius heeft in deze bundel tevens de ”Kerkinwydings-redenvoering” opgenomen die hij op 10 november 1743 had uitgesproken toen in Drachten in plaats van de twee oude kerken die daar stonden een nieuw kerkgebouw in gebruik werd genomen. Hij preekte toen over 1 Koningen 8:30.

De preek is niet zonder vertoon van geleerdheid. Op de pagina naast die met de opdracht aan de gemeente van Drachten treft de lezer een citaat van Augustinus aan: „Gij gaat in uw huis om tijdelijke rust; gij gaat in Gods Huis om de eeuwige rust.” Meer kerkvaders worden aangehaald, zoals Johannes Chrysostomus, maar ook heidense schrijvers, zoals Horatius, Cicero, Trismegistus, en theologen uit Hillenius’ eigen tijd, zoals Lampe en Van den Honert. Dit bevreemdt een beetje, want in een ander geschrift zou hij juist stelling nemen tegen het uitstallen van allerlei citaten in leerredenen, niet omdat hij het verachtte, maar omdat hij liever geestelijk onderwijs las en gaf.

Hillenius heeft voor de preek ook een vers geplaatst dat hij ter gelegenheid van de plechtigheid had vervaardigd. Het is een ”Zielszugt tot Godt om Zijnen zegen over het werk der bedieninge in de Nieuwe Kerk van de Dragten”. Uit het gedicht blijkt dat dichten zeker niet zijn sterkste kant was, in tegendeel: het rijm rammelt aan alle kanten. Toch staan er ook goede zinnen in, zoals:
Wat baat toch ’t stenen huis, dit houtene gewelf?
Zo er niet is Uwe tegenwoordigheid zelf.
Wat voordeel doet ’t dat ’t oog bekoort, en ’t oor doet strelen?
Geen woordenklank of -pronk verbreken zondenzelen.
Aai, zend er dan Uw Geest, Die stenen harten breekt,
En die tot de verslagenen van vrede spreekt.”

Bekering
Het bleef niet bij deze eerste bundel, die tijdens Hillenius’ leven nog twee keer herdrukt werd. In 1751 en 1752 verschenen de twee delen van zijn werk ”De mensch beschouwt in de staat der elende, der genade en der heerlikheit”. Hierin nam hij preken op over die leerstukken „welke die drieërlei staat des mensen vertonen.” Men zou het werk kunnen beschouwen als een soort van dogmatiek van de bevindelijke godgeleerdheid in leerredenen. Als thema’s staan bijvoorbeeld in deel 1: ellende van de mensen, onmacht, erfzonde, vrije wil, geloof, bekering.
Vooral de bekering achtte Hillenius van groot belang. Vandaar dat in 1756 weer een werk verscheen, nu met de titel: ”Schriftuurlyke voorbeelden van bekeringe” (Leeuwarden, 1756). Hij begon de voorrede daarin met de woorden: „De bekering, gelijk ze is van een grote noodzakelijkheid, zo is ze ook van een dierbare nuttigheid. Dezelve is noodzakelijk, alzo geen zondaar zonder dezelve behouden wordt. „Indien gij u niet bekeert, zo zult gij allen desgelijks vergaan”, zegt de Heere Jezus.”

De preken gaan over verschillende Schriftgedeelten en over bijzondere personen, zoals Paulus, Lydia, de moordenaar aan het kruis; maar –aldus Hillenius– „het wezen van de zaak is in allen gelijk, maar in toevalligheden en omstandigheden verschillend.” Ook hier valt het weer op dat Hillenius’ prediking een sterk bevindelijke inslag had. Dit geschrift sloeg eveneens aan: in 1767 verscheen een herdruk.

Kinderloos

Hillenius heeft het verschijnen van die druk niet meer meegemaakt. Hij overleed op 1 augustus 1759, dit jaar 250 jaar geleden.
Zijn vrouw Aafke Reiding, met wie hij op 8 augustus 1745 gehuwd was, overleefde hem. Kinderloos bleef zij achter, aangezien zij slechts een zoontje kregen dat op jeugdige leeftijd overleden is.

Als een Elia

Geestverwant Gerardus Schortinghuis heeft twaalf dagen na het overlijden van de Drachtense predikant in 1759 de lijkrede op Hillenius gehouden. Hij gaf die uit als ”Elisa’s rouw-bedryf, wanneer de Heere zijnen heere Elias van zijn hooft wegh nam” (Leeuwarden, 1759).
Uit de titel spreekt een nauwe verbondenheid en hoogachting; anders vergelijk je iemand niet met de profeet Elia. En hoewel Schortinghuis zich er natuurlijk van bewust was dat de dominee van Drachten lang niet in alles met de profeet te vergelijken was, benadrukte hij zo dat ds. Hillenius het Woord van God op zuivere wijze had verkondigd.

Dr. H. Florijn

(Beleids)Plan voor nevenbestemming Grote Kerk te Drachten
Op 30 oktober 2006 heeft de Beleids-Advies-Commissie van de Algemene Kerkenraad van de Protestantse Gemeente te Drachten zich uitgesproken over de toekomst van de Grote Kerk te Drachten. Deze toekomst moet passen binnen de volgende beleidskaders:a. De Grote Kerk moet op regelmatige basis beschikbaar blijven voor het houden van erediensten. Deze diensten vinden plaats onder verantwoordelijkheid van de A.K. (kerkelijke functie).

b. De Grote Kerk moet een hoofdrol spelen in de uitvoering van het beleidsvoornemen tot “Open Kerk” zijn (culturele en maatschappelijke functie). “We willen dit gebouw, dat binnen afzienbare tijd centraal in het winkelcentrum komt te staan, gebruiken om “de kerk” bij de mensen te brengen.”
c. De Grote Kerk moet beschikbaar zijn voor het houden van culturele en andere activiteiten (culturele functie).De Algemene Kerkenraad heeft de uitspraken van de Beleids-Advies-Commissie overgenomen en is hiermee akkoord gegaan.
Logisch volgend vanuit bovenstaande stoelt het plan voor nevenbestemming Grote Kerk op drie pijlers:

A. De pijler van de erediensten (kerkelijke functie):
De Grote Kerk is een gebouw waarin regelmatig diensten worden gehouden. Dit zal zo blijven. In de toekomst zal de Grote Kerk niet meer als wijkkerk functioneren, maar als kerkgebouw voor heel Drachten. Dit houdt in dat de diensten aangepast zullen worden qua inhoud, vormgeving en tijd en dat ze plaats zullen vinden onder  verantwoordelijkheid van de Algemene Kerkenraad. De commissie Kerkdiensten Grote Kerk heeft daarvoor een plan opgesteld, dat goedgekeurd is door de A.K.
Het is duidelijk dat de Grote Kerk beschikbaar is/te huur is voor rouw- en trouwdiensten.

B. De pijler van de cultuur (culturele functie):

Het cultuurplan van de gemeente Smallingerland zet hoog in vanuit de vaste overtuiging dat investeren in cultuur niet alleen nodig is om bestaande voorzieningen in stand te houden, maar vooral omdat het bijdraagt aan het plezier waarmee we in Drachten en de dorpen wonen, werken en recreëren (cultuurplan gemeente Smallingerland “Meemaken”. 
Drachten wil graag “Cultuurstad van het Noorden” zijn en schouwburg De Lawei, muziekschool, De Meldij, het museum Smallingerland, de kunstuitleen, de Beleefbibliotheek, de Olterterperkring en het Karmelklooster bieden zeker cultuurkwaliteit.
De Grote Kerk wil zich graag voegen in de rij van instanties/organisaties die de cultuur in Drachten op een hoger niveau brengen. Ze wil proberen samenwerking tussen deze cultuurdragers tot stand te brengen om zo te komen tot gezamenlijke activiteiten. 
Daartoe heeft de commissie Kunst en Cultuur Grote Kerk de volgende plannen ingediend (mei 2007):

  1. - een podium bieden voor muziek: (kamer)concerten, leerlingen van de Ferwerda-academie, kleine groepen musici, koren en andere muziekgroepen.
  2. - organiseren en houden van lezingen op het gebied van theologie, kerk en maatschappij/samenleving, kerk en kunst, kerk en cultuur, spiritualiteit.
  3. - plaats bieden aan exposities van allerlei aard: kerk, spiritualiteit, rouwverwerking, kunst, geschiedenis, poëzie; dit eventueel in samenwerking met kunstenaars en rekening houdend met de tijd van het kerkelijk jaar of de actualiteit in de samenleving.

Uitgangspunt hierbij is:
- de kerk moet zo goed mogelijk en zo vaak mogelijk openbaar toegankelijk zijn voor publiek/mensen die even binnen willen lopen. 
- de kerk moet contacten zoeken met andere organisaties die werkzaam zijn op het gebied van de cultuur.
- de kerk is er als rustpunt (een kaars aansteken; stilstaan bij een gebed uit een gebedenboek; zomaar even zitten), als bezienswaardigheid (de architectuur en de bouw) en als plek “waar iets te beleven, te ervaren” valt (zie bovengenoemde plannen).

C. De pijler van de maatschappij/samenleving (maatschappelijke functie):
De Centrale Diaconie van Drachten heeft de vraag voorgelegd gekregen om na te denken over diaconale activiteiten in de Grote Kerk. Zij komt met een aantal aanbevelingen, waarvan de volgende in eerste instantie gerealiseerd kunnen worden:

  1. - een inloopcentrum met koffie(terras): een gastvrije plek in het hart van het dorp, waar plaats is voor een (pastoraal) gesprek.
  2. - een spreekuur/loket waar vragen rond armoede, eenzaamheid, sociale uitsluiting aan de orde kunnen komen, maar waar ook plaats is voor concrete vragen m.b.t. voedselbank, klussen, materiële en financiële hulp; hier wordt samenwerking gezocht met de ouderenbonden, de W.M.O., de sociale dienst, enz.
  3. - een eetvoorziening voor mensen die geen eten hebben; in eerste instantie wordt gedacht aan broodmaaltijden omdat er geen kookgelegenheid in de kerk is.
  4. - een stilteplek in de kerk waar ruimte is voor stil-zijn, gebed en gesprek en waar vieringen kunnen plaatsvinden, b.v. een donderdagmiddaggebed van 13.00 – 13.15.
  5. - een plaats waar diaconale acties (kerk in actie), contacten met partnergemeentes (Roemenië, Gobabis, Friedland), met een vaste regelmaat aan de orde worden gesteld; hier kan de samenwerking met Amnesty International en de wereldwinkel een rol spelen.
  6. - een plaats creëren waar het burgerlijk huwelijk gesloten kan worden.


Uitgangspunt hierbij is:
- open kerk is open kerk; de kerk is open zo vaak als mogelijk is.
- deskundige krachten (diaconaal) predikant en/of kerkelijk werker werken samen met een groot aantal vrijwilligers.
- de kerk moet bereikbaar zijn vanaf meerdere kanten; zeker vanaf de winkelkant.

Stuurgroep Grote Kerk en Renovatiecommissie Grote Kerk te Drachten
De Stuurgroep is ingesteld door de Algemene Kerkenraad van de Protestantse Gemeente te Drachten. Het moderamen benoemt de leden van de Stuurgroep en deze Stuurgroep legt verantwoording af aan de Algemene Kerkenraad.

Er zijn drie Taakgroepen die werken over verantwoordelijkheid van de Stuurgroep. 
- De Taakgroep Eredienst (waaronder de Wurkgroep Fryske Eretsjinsten), 
- De Taakgroep Cultuur en
- De Taakgroep Maatschappij.
Naast de Stuurgroep met haar drie Taakgroepen is er een Renovatiecommissie Grote Kerk werkzaam.
Taak: 
De Stuurgroep formuleert de taken van de Taakgroepen, legt verbanden, coördineert en stimuleert.
Ze coördineert de activiteiten die worden uitgevoerd door de drie Taakgroepen.
Ze pleegt overleg en zoekt samenwerking met organisaties in Drachten en de gemeente Smallingerland, welke verwante activiteiten ontplooien.

Taakgroep Eredienst
De Taakgroep Eredienst werkt onder verantwoordelijkheid van de Stuurgroep Grote Kerk. 
Taak:
Invulling geven aan de 11-uursdiensten in de Grote Kerk. In 2009 is er op de eerste zondag van de maand een 11-uursdienst; in 2010 op de eerste en op de derde zondag van de maand; in 2011 op alle zondagen.
Op langere termijn coördineren van de avonddiensten om 19.00 uur in de Grote Kerk.
Organiseren en coördineren van de gang van zaken tijdens de dienst.

Taakgroep Cultuur
De Taakgroep Cultuur werkt onder verantwoordelijkheid van de Stuurgroep Grote Kerk. 

Onder de Taakgroep Cultuur valt “Open Grote Kerk” en de Commissie Orgelconcerten.
Taak:
Het organiseren van Open Grote Kerk Drachten.
Het organiseren van exposities.
Het organiseren van orgelconcerten en orgelbespelingen.Het organiseren van andere concerten dan orgelconcerten.
Het organiseren van lezingen (worden georganiseerd door de Commissie Vorming en Toerusting Drachten).
Open Grote Kerk organiseert het openstellen van de Grote Kerk. De kerk is open op zaterdagmiddag in de volgende periodes:
de adventstijd tot en met Kerst
de veertigdagentijd tot en met Pasen
de zomerperiode vanaf de eerste zaterdag in juni tot en met de laatste zaterdag in september
De Commissie Orgelconcerten organiseert vier tot zes orgelconcerten per jaar.

Taakgroep Maatschappij

De Taakgroep Maatschappij werkt onder verantwoordelijkheid van de Stuurgroep Grote Kerk.
De taakgroep wil inhoud geven de maatschappelijk-diaconale functie van de kerk.
Taak:
Het Instellen en organiseren van een inloop Grote Kerk centrum met koffie (-terras) en eventueel een warme maaltijd.
Het opzetten van een spreekuur/loket voor instanties rond armoede, eenzaamheid, sociale uitsluiting, enz. 
Het opzetten van een stilteplek in de kerk.

Renovatiecommissie Grote Kerk
De Renovatiecommissie is een commissie, ingesteld door het College van Kerkrentmeesters van de Protestantse Gemeente te Drachten.

Zij werkt in opdracht van het College van Kerkrentmeesters en zij legt verantwoording af aan het College van Kerkrentmeesters:
Taak: 
De Grote Kerk geschikt/flexibel maken voor kerkelijk, culturele en maatschappelijke activiteiten.

Muziekdienstcommissie Grote Kerk Drachten

De Muziekdienstcommissie verzorgt op de vierde zondag van de maand een muziekdienst in de Grote Kerk (met uitzondering van de zomermaanden).
De diensten beginnen om 19.00 uur.
De muziekdiensten worden al zo’n 12 jaar georganiseerd. De diensten hebben een klassiek karakter. Ook verzorgt deze commissie de kerstnachtdienst in de Grote kerk. De commissie bestaat uit drie personen (Drachtenbreed): Minne Visser, Martin de Jonge en Aukje de Bildt

JSN Decor is designed by JoomlaShine.com